TWI049 - Grensgeschiedenis(en) (Audiostation)

Verhalen over de grens zijn altijd tweeledig. Bekijk je de hele situatie vanuit dit perspectief of vanuit dat perspectief, als iets dat verdeelt of als iets dat verbindt? 
Lange tijd gaf de lokale grens in het Emsland weinig aanleiding tot ophef. De inwoners van dit gebied moesten hun heer gehoorzamen, ongeacht of deze in Amsterdam, Münster, Hannover of Berlijn woonde. Op de heide speelde de grens geen enkele rol, omdat er geen eigendommen waren om te verdelen. Dit veranderde pas toen de heide geleidelijk aan in cultuur werd gebracht. 
Een eerste stap in deze richting was het grensverdrag van Meppen uit 1824, dat voor het eerst de grenslijn definitief vastlegde – en dit verdrag is tot op de dag van vandaag geldig. 
Sinds 1866 liep de grens tussen Nederland en Pruisen langs deze route; slechts vijf jaar later werd het Duitse Keizerrijk in Pruisen gesticht. In die tijd vonden fundamentele veranderingen plaats, aangezien de grens nu echt een scheidslijn werd – bijvoorbeeld wat betreft de prijzen van bepaalde goederen of het douanebeleid. 

Het heidegebied wist dit verdeeldheid zaaiende effect toch te overwinnen, omdat het grensverkeer volledig ongecontroleerd was. Tot 1888 was er geen enkele douanebeambte rond het Hebelermeer te vinden. Zout werd naar Nederland vervoerd en complete kuddes schapen naar Duitsland. Nadat er echter douanebeambten waren gestationeerd, zagen de lokale bewoners weinig reden om hun oude gewoonten op te geven, vooral omdat de kolonisten op het heidegebied vaak in grote armoede leefden. 

De smokkelaars kenden het heidegebied veel beter en bedachten een aantal trucs: hun schoenen werden omwikkeld met lappen waarvan de geur de speurhonden van de douanebeambten afleidde. Bijenkorven werden zo gemaakt dat alleen de ingang een klein doosje bijen bevatte, en bij het smokkelen van vee werd een landarbeider vooruitgestuurd met een koe van mindere kwaliteit om de aandacht af te leiden van de eigenlijke kudde.
Om het werk van de douanebeambten te vergemakkelijken, besloten de autoriteiten in 1902 de grens met stenen te markeren. Er moest echter een speciaal ontwerp worden bedacht om te voorkomen dat de markeringen in het moeras zouden wegzakken. Houten palen werden in de zandbodem gedreven, er werd een frame aan bevestigd en daarop werd de fundering voor de grenssteen gebouwd. Ongeveer elke 1000 meter werd een grenssteen in het moeras geplaatst. Dit was voldoende, aangezien het terrein destijds nog grotendeels boomloos en gemakkelijk in kaart te brengen was. Een aantal van deze grensstenen bestaat nog steeds – hoewel ze nu niet alleen te lijden hebben onder de tand des tijds, maar ook doordat hun houten constructie niet langer wordt vastgehouden en beschermd door het moeras, dat is drooggelegd en grotendeels verdwenen. 

Smokkel via de heidevelden kende na elk van de wereldoorlogen een korte opleving. Sinds de invoering van de Europese interne markt in 1993 vormen grenzen echter geen obstakel meer; de situatie is teruggekeerd naar hoe die eeuwenlang bestond.